گل مهتاب/ مهدی عاطف راد

درخواست حذف این مطلب



یکی از شعرهای دل انگیز، پیچیده، و در عین حال تلخ و غم انگیز نیما که فهم معنایش نیاز به تأمل و تعمق جدی و تسلط کافی بر فضاهای فکری- تصویری او و شعرش و تا حدودی هم توسل به حدس و گمان دارد، شعر "گل مهتاب" است که یکی از سروده های آزاد ابتدای کارش در این حوزه است. شعر "گل مهتاب" تاریخ اسفند 1318 را در پای خود دارد، یعنی نیما آن را حدود دو سال پس از شعر "ققنوس" که نخستین سرود ه ی آزادش بوده، سروده است.

 

با خواندن این شعر احساس می کنیم که با رویدادی تلخ و دردناک روبروییم و نیما تحت تأثیر  رخدادی ناگوار و تکان دهنده شعر "گل مهتاب" را سروده، رخدادی بد، رخدادی شوم، رخدادی فاجعه آمیز؛ و شعرش گزارشی تصویری و کم و بیش فراواقعی (سوررئال) از آن رویداد غم انگیز است، رویدادی که نشان از ناکامی و حرمان دارد، نشان از یک فقدان تأسف بار، نشان از ناگاه از دست دادن یک گل، از دست دادن گل مهتاب.

 

"گل مهتاب" شعری معماوار است و در بر گیرنده ی سه معمای اصلی پیچیده که پاسخ روشن و قاطعی ندارند، و تنها می شود با تفسیرشان بر مبنای خطوط فکری نیما در نوشته ها و شعرهای دیگرش و به کمک ظن و گمان، پاسخ این معماها را حدس زد.

معمای اول خود "گل مهتاب" است. نیما درباره اش در این شعر تصویرهایی دل کش و خیال انگیز ساخته و آن را چنین توصیف کرده:

 

از رنگهای درهم مهتاب

رنگی شکفته تر به در آمد

هم چون سپیده دم

در انتهای شب

کاید ز عطسه های شبی تیره دل پدید.

...

وان نودمیده رنگ مصفا

بشکفت هم چنان گل و آگنده شد ز نور

بر ما نمود قامت خود را

با گونه های سرد خود و پنجه های زرد

نزدیک آمد از بر آن کوههای دور

چشمش به رنگ آب

بر ما نگاه کرد.

 

تا دیدگان گم ره گرداب

روشنترش ببیند

دست روندگان

آسانترش بچیند

آمد به روی لانه ی چندین صدا فرود

بر بالهای پرصور مرغ لاجورد

گرد طلا کشید

از ی ره حکایت ویرانه ی وجود

زنگار غم زدود

وز هرچه دید زرد

یک چیز تازه کرد.

 

معما این است: "گل مهتاب" چیست؟ اگر نماد است، نماد چیست؟ اگر استعاره است، استعاره برای چه چیزی ست؟

در هیچ یک از شعرهای دیگر نیما یوشیج توصیف چنین گلی، یا توصیفی کم و بیش مشابه آن نیامده که بر مبنای آن بشود فهمید که این چه گلی ست و نماد چیست. البته این شعر را می توان عضوی از خانواده ی شعرهای پیچیده ی نیما با عنوانهای بحث انگیزی چون "من لبخند" و "پادشاه فتح" دانست، ولی از آنها به مراتب مادیتر و ملموستر است، و نشانه های بیشتری از اشاره به یک رویدادی تلخ واقعی دارد.

از مجموعه ی توصیفهای نیما درباره ی "گل مهتاب" چنین برمی آید که "گل مهتاب" گلی ست آسمانی که در دل شبی تیره، در آسمان، با رنگهای شکفته چون گلی پرطراوت و تر و تازه، از دل مهتاب برآمده، آکنده از نور و رنگ و روشنی و صفا، گلی به سان فرشته ای زیبا و نورانی، با پنجه های زرین و رویی درخشان، در نهایت دلربایی و افسونگری، گلی اثیری، سرشار از افسون و جذبه، گلی در مقابل شکلی سیاه و مهیب که در دل شب چشم می دریده، شکلی که به نمادی از دیو می ماند در برابر فرشته و در چالش با او، چالش نومیدی با امید، چالش تاریکی با روشنی، چالش زشتی با زیبایی، چالش پستی با والایی.

پس به تعبیری گل مهتاب فرشته ای ست آسمانی که در شبی تیره، از پس کوهها و از دل مهتاب برآمده، در هیئت دوشیزه ای زیبا و با روی و رخساری تابناک و پرتوافشان و دل ا فروز، برآمده تا امی شانی کند و بر تاریکیها آبشار نور بتاباند و بباراند و جهان را روشن کند و شب نوردان را امیدوار و خوش بین به آینده ی راهی که در دل تاریکی می پیمایند.

واضحتر این که "گل مهتاب" نمادی ست از شه های پویا و روشنی که در دوران سلطنت کش و استبدادی رضاشاه پدید آمد و امثال ارانی و "مجله ی دنیا" اش بودند.

معمای دوم، هویت هم راه نیما در این شعر است. همراهی که نیما درباره اش چنین سروده:

 

آن وقت سوی ساحل ر م با شتاب

با ح ی که بود

نه زندگی نه خواب

می خواست همرهم که ببوسد ز دست او

می خواستم که او

مانند من همیشه بود پای بست او

 

این هم راه که می خواسته دست گل مهتاب را ببوسد و نیما می خواسته که او، مانند خودش، همیشه پای بند و دل بسته ی گل مهتاب باشد، که بوده؟ می شود حدس زد که این همراه ی جز لادبن- برادر کوچکتر نیما و تنها برادرش نبوده و نیست. امداریان هم در کتاب "خانه ام ابری است" همین حدس را زده است. تاریخ سرودن شعر "گل مهتاب" اسفند 1318 است و در آن تاریخ، چند سال از آ ین دیدار دو برادر می گذشته و نیما چند سالی بوده که از برادرش هیچ خبری نداشته، و بعید نیست که در هنگام سرودن شعر "گل مهتاب" دل تنگ برادرش شده و خواسته در آن شعر یادی از او کند و تصویری از او در قالب همراهش در سفر دریایی برای دیدار "گل مهتاب" ترسیم کند.

 

معمای سوم اتفاق ناگهانی تراژیکی ست که در پایان شعر برای "گل مهتاب" افتاده و باعث افسردگی آن گل دل جو و کم رنگی و تیره نظری او شده است، و نیما خیلی مبهم و ناروشن درباره ی آن سخن گفته:

 

اما به ناگهان

تیره نمود ره گذر موج

شکلی دوید از ره پایین

آن گه بیافت بر زبری اوج

در پیش روی ما گل مهتاب

کم رنگ ماند و تیره نظر شد

در زیر کاج و بر سر ساحل

جادوگری شد از پی باطل

وفسرده تر بشد گل دل جو

هولی نشست و چیزی برخاست

دوشیزه ای به راه دگر شد.

 

راستی، چه اتفاق شومی رخ داد که باعث کم رنگ ماندن و تیره نظری گل مهتاب و افسردگی اش شد؟ چرا ره گذر موج تیره شد؟ آن چه شکلی بود که از ره پایین دوید و بر بالای موج رسید؟ کدام جادوگر از پی باطل شد؟ آن کدام هول بود که نشست و چه چیز به جایش برخاست؟ و منظور نیما از این که گفته "دوشیزه ای به راه دگر شد" چیست؟ کدام دوشیزه؟ کدام راه دیگر؟

برای هیچ کدام از این پرسشها پاسخی روشن و قاطع نیست و جز به حدس و گمان نمی توان چیزی از معنای نهانی و پنهان این سطرهای معماوار دانست.

در سایر شعرهای نیما هم تصویرهایی مشابه این تصویرهای مبهم و ناروشن وجود دارد، از جمله در شعر "چراغ" که تصویری مشابه تصویر پایانی شعر "گل مهتاب" در آن دیده می شود:

پیت پیت، درآی با من نزدیک

تا قصه گویمت ز شبی سرد

کامد چگونه با کف اش آتش

از ناحیه ی همین ره تاریک

اول درآمد از در

گرچه نگاه او نه هراسان

خاموش وار دستش بگشاد

باشد که مشکلی کند آسان

آ نهاد با من باقی

این قصه ام که خون جگر شد

با ابری از شمال درآمد

وز بادی از جنوب به در شد.

 

اشاره که "گل مهتاب" می تواند نمادی از ارانی باشد. آن چه این حدس را تقویت می کند، تاریخ سرودن این شعر است: اسفند 1318. می دانیم که ارانی در 14 بهمن 1318 در زندان قصر به قتل رسید یا در وضعیت پر از زجر و شکنجه ای که برایش به وجود آورده بودند، در سلولی تاریک و نمور به مرگ تدریجی جان باخت. به این ترتیب مبارزه ی او با دیکتاتوری رضاشاهی و استبداد و اختناق ناشی از آن با از بین رفتن او و به سود ارتجاع و استبداد حاکم (شکلی مهیب که در دل شب چشم می درید) به پایان رسید. با مقایسه ی تاریخ سرودن شعر و تاریخ جان باختن ارانی می توان این حدس را پذیرفت که شعر "گل مهتاب" را نیما یوشیج تحت تأثیر زندگی و مرگ تراژیک ارانی، چند روز پس از شنیدن خبر جان باختن او سروده و در آن او را به صورت تصویر رؤیایی "گل مهتاب" و رضاشاه و دیکتاتوری اش را به صورت "شکلی مهیب که در دل شب چشم می درد" تصویر کرده است.

دو سال بعد، در 13 بهمن 1320 نیما یوشیج شعر "نه، او نمرده است" را به یاد ارانی و تحت تأثیر اندوه ناشی از فقدان او سرود:

 

دو سال از نبود غم انگیز او گذشت

...