نیما و / مهدی عاطف راد

درخواست حذف این مطلب


بر ناو مرا نشسته به شتاب

تا از ره خود بگردم او راست عتاب

من در پی کار خود و او در پی من

من راه به خانه خواهم، او راه بر آب.

 

بهار سال 1319 ذهن نیما یوشیج درگیر ساختن منظومه ی "خانه ی سریویلی" بود، منظومه ای درباره ی جر و بحث تند و پرحرارت شاعری روستایی از اهالی ده سریویل با که در شبی توفانی قصد ورود به خانه ی شاعر را داشته و سریویلی نمی خواسته به خانه اش راه یابد و در نتیجه بین آن دو درگیری و جدال لفظی هیجان انگیزی درگرفته که نیما یوشیج در این منظومه ی دراماتیک نمایشی نقش راوی این کشمکش کلامی را ایفا کرده است. منظومه با این سطر ناتمام که ناشران این شعر نتوانسته اند آن را بخوانند، به پایان می رسد:

بین من جنگی ست با ...

نیما منظومه ی "خانه ی سریویلی" را در  نوزدهم داد 1319 به پایان رساند، ولی ذهنش از خیال درگیری با رها نشد و در همان روزها بارقه های شعر دیگری درباره ی و فریبکاری اش به ذهن خلاقش الهام شد که نیمه ی اول تابستان آن سال را درگیر این شعر و ساختنش شد. حاصل کار شعر نیمه بلند "پریان" شد که در شب سیزدهم مرداد همان سال (1319) به پایان رسید.

موضوع شعر "پریان"، فریبکاری است که قصد گمراه پریان پژمرده ای را دارد که در ساحل افسرده، بر کناره ی دریا، نشسته اند و آوازهای اندوهناک می خوانند و چیزی آنها را شاد نمی کند. موضوع این شعر خیلی شبیه به این رباعی نیما یوشیج است که در آغاز این متن بیان :

بر ناو مرا نشسته به شتاب

تا از ره خود بگردم او راست عتاب

من در پی کار خود و او در پی من

من راه به خانه خواهم، او راه بر آب.

 

در شعر "پریان" هم که در آب و سوار بر قایقش بوده، در انتظار موج از آب بیرون آمده و پنهانی خود را به پریان رسانیده  و با کلام فریبنده و وسوسه انگیزش قصد فریفتن و گمراه پریان را دارد:

 

هنگام غروب تیره کز گردش آب

می غلتد موج روی موج نگران

در پیش گریزگاه دریا به شتاب

هرچیز برآورده سر از جای نهان

آن جا ز بدی نمانده چیزی برجا

اما شده پهن ساحلی افسرده

بر ره گذر تندروان دریا

بنشسته پری پیکرکان پژمرده

هم از انتظار طولانی موج

بیرون شده از آب

حیران به رهی خیال او یافته اوج

خود را به نهان

سوی پریان

نزدیک رسانیده، سخن می گوید

از مقصد دنیایی خود با آنان.

 

سپس سخنان فریبنده و اغواگرانه ی که درباره ی مقصد دنیایی اش است، آغاز می شود، با چاشنی تملق و چاپلوسی، و تعریف و تمجیدی که هدف از آن گول زدن و خام پریان است، و وانمود این که او هم موجودی ست شبیه آنان و با همان دردها و رنجهایی که آنان تجربه کرده اند:

من یک تن از این تندوران دریا

هستم

در آرزوی شما شده بیرون

ای هوش ربا گروه خوبان پری پیکر

با موی طلایی و به تن های سفید

با چشم درشت و دل بر.

من با هوس بی ثمر تندروان

دیگر سروکاریم نخواهد بودن

چه سود از آن هوس که چون تیرگی ای

بر ی روشن سحر مانده ز شب

تا آن که به چشم مردمان تیره کند

هر رنگ زمانه را

می آید صبح خنده بر لب از در

وین گونه هوس شود به ننگ آ

بارآور.

وقتی که برون ریخت ولیکن دریا

گنجینه ی دبرینه ی خود را

تا که همگان بهره بیابند از آن

هر جای زید جانوری، شاد شود

در گردش موج تیره حتا ماهی

یاقوت شود تنش ی ر.

 

نخستین حربه ی برای فریفتن پریان افسرده وسوسه ی ب ثروت است و به دست آوردن مال و منال دنیوی، گوهرهای دریا، کشتی های پر از کالا با همه گونه کالای پرزرق و برق، با همه گونه خوردنی، گنجینه های پر از جواهر نهان در ژرفای دریا، و القای این دروغ که او قادر است از ژرفنای رنگ آرزوهای دراز و ژرف، رنگ سیاهی برانگیزد، تیره تر از شب و با فریبکاری در دل آن رنگ سیاه صبحدمی سپید  بگنجاند و خورشیدی شکفته بنمایاند:

 

وز رنگ دراز آرزوهایی

هم چون خود آرزو عمیق

رنگ سیهی برون می انگیزم

تیره تر از این شبی که می آید

از دور.

تا در دل آن صبحدمی گنجانم

با ناخن براق سرانگشت بلور

خورشید شکفته را بجنبانم.

 

و بعد، امیدانگیزی فریبکارانه، با وعده های دروغین و فریبنده، و سراب را آب جلوه دادن:

 

زین پس د جلوه ی دل جوتر

در بیشه درخت مازو

و قایق بر جای بمانده غمگین

در ساحل خشک

که هیچ ی در آن ندارد مسکن

بر آب ز نو شود روان.

آید به نقاط سرد آن ساحل دور

کان جا پریانند به تن ها مستور

و منتظر صدای بادی تندند

کز روی ستیغ کوه آید سوی زیر.

 

و سپس وانمود این که او چون صبح روشن دل شده و دیگر کجی از لوح دلش پاک شده است، و تظاهر به دوستی و همراهی و همکاری با پریان غمگین برای فریفتن و همراه آنان با خود:

 

آه!

دل سوخت مرا

از انده این چشم به راهان

بر صبح نظر بسته ولی صبح نهان

از آن به جبین ستاره ی سرد نشان.

ماننده ی صبح روشنی یافته ام

دیگر کجی از لوح دلم شد نابود

از من بپذیرید که با هم چو شما

خوبان که نشسته اید این سان تنها

باشم همکار.

 

هم چنین تظاهر به غمگینی، و به دروغ وانمود این که در غمگینی همانند پریان است و در نتیجه دوست آنها به شمار می آید:

 

پس قایق پشت و روی بر آب افکند

آن باطن مطرود و به لبها لبخند

بنشست بر آن پی جواب پریان

آهسته فقط این سخنش بود به لب:

آیا به دروغ است که شد میوه چو خشک

می افتد از شاخه به خاک؟

من خشک زده خیالم از بدکاری

می افتم بر خاک چنان بیماران

این سیل سرشک است ز چشمم باران

اینک که من و شما به هم دوست شدیم

گنجینه ی کشور بن دریا را

دادم به کف شما کلید

وز هرچه خوشی که بر ره آن پیدا

بستم گرهی که با سرانگشت شما

بگشاید

در کف توانای شما ماند به جا

از گودی دریا

تا سطح پرآشوب فضا

از رنج دل شما نکاسته ست آیا؟

 

و آ ین اپیزود سخنگویی فریبکارانه ی : پرسشهای پی در پی اش و انتظار بیهوده ی شنیدن پاسخ از پریان بی اعتنا به او و سرگرم به کار خود:

 

پاسخ بدهید، از یکی نقطه ی درد

کاندوخته دست تیره ای در شب سرد

باید نگران شد؟

آیا سیهی هم به جهان

انجام نمی دهد کاری را؟

وین زندگی آیا چو سحر

همواره لکی ز تیرگی

بر روی نخواهدش بودن؟

ای تندروان ن دریا!

از این پریان شما بپرسید این را

از هم بشکافید دل امواجی

که روی همه مکان بپوشانیدند

و شکل همه دگرگون د

تا فاش شود بر ایشان

اسرار جهان.

 

ولی پریان هشیار و دل آگاه از جایشان تکان نمی خورند و وسوسه ها و نیرنگها رنگ وارنگ مطرود در نهاد ایشان تأثیر نمی کند:

 

لیک از پریان ز جا نجنبید یکی

شه ی آن کارافزای مطرود

تأثیر نکرد در نهاد ایشان.

 

آنان به شیوه ی همیشگیشان سرگرم خواندن آوازهای غم انگیزشان هستند و اعتنایی به فریبکار و ترفندها و سخنان گمراه کننده اش ندارند:

 

وان سان که همیشه کارشان خواندن بود

با آن که نهیب موج شد کمتر

خواندند به لحنهای خود غم آور

آوای حزینشان بشد

بر موج سوار

و رفت بدان جانب دور امواج

جایی که در آن جا چو همه

بر قایق خود شتاب دارد که ز موج

آسان گذرد.

 

او در کشش صدای پارویش باز

می آمدش آوازه ی غمناک به گوش

گنجینه ی زیر کشور دریایی

اندر کف او بود و دگر قایق بانان.

و شب به دل همهمه ی دور کز آن

آنها خبری نبودشان

ناقوس فراق می زد.

 

می گفت به دل نهفته جنس مطرود:

گنجینه ی این جهان

خلوت طلبان ساحل دریا را

خوش حال نمی کند، آنها

آوای حزین خود را

از دست نمی دهند.

در ساحل خامشی که بر رهگذرش

بنشسته غراب

یا آن که درخت مازویی تک رسته

وان جا همه چیز می نماید خسته

آنها همه دل بسته ی آوای خودند

دائم پریان

هستند به آوای دگرگون خوانا.